Dieta śródziemnomorska: co to właściwie jest?

Dieta śródziemnomorska to sposób jedzenia opisany na podstawie zwyczajów ludzi znad Morza Śródziemnego, a nie jadłospis z listą dozwolonych produktów. W koszyku dominują warzywa, owoce, strączki i zboża, a tłuszczem jest głównie oliwa. Ryby, orzechy i jogurt są stałym dodatkiem, mięso rzadkim.

UNESCO wpisało ją na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Dobrze to oddaje sens tej diety: chodzi o całą praktykę, od sezonowych zakupów po wspólne posiłki, a nie o zestaw „produktów śródziemnomorskich” z jednej półki.

Ten poradnik opisuje zakupy i gotowanie. Nie jest planem leczniczym i nie zastępuje rozmowy z lekarzem lub dietetykiem.

UNESCO, Mediterranean diet (lista niematerialnego dziedzictwa)

Ciecierzyca duszona z pomidorami i szpinakiem

Jednogarnkowe danie z produktów, które można trzymać w szafce, plus garść świeżego szpinaku. Podawaj z pieczywem pełnoziarnistym albo kaszą bulgur.

  • 3porcje
  • 10 minprzygotowanie
  • 25 mingotowanie

Składniki

  • Oliwa z oliwek2 łyżki
  • Cebula1 szt.
  • Czosnek3 ząbki
  • Papryka słodka wędzona1 łyżeczki
  • Kmin rzymski mielony1 łyżeczki
  • Pomidory krojone 400 g1 puszka
  • Ciecierzyca z puszki odsączona2 puszka
  • Woda150 ml
  • Szpinak baby100 g
  • Cytryna½ szt.
  • Natka pietruszki½ pęczek
  • Sól i pieprz

Przygotowanie

  1. Rozgrzej oliwę w szerokim garnku. Cebulę pokrój w kostkę i smaż na średnim ogniu 6–7 minut, aż zmięknie.
  2. Dodaj posiekany czosnek, paprykę i kmin. Mieszaj przez minutę, żeby przyprawy oddały aromat, ale się nie przypaliły.
  3. Wlej pomidory i wodę, dodaj odsączoną ciecierzycę. Duś pod przykryciem 12–15 minut, od czasu do czasu mieszając. Sos ma zgęstnieć, ale nie przywierać.
  4. Wrzuć szpinak i mieszaj, aż zwiędnie, około 2 minut. Dopraw solą, pieprzem i sokiem z cytryny. Ciecierzyca z puszki bywa już solona, więc sól dodawaj na końcu i po spróbowaniu.
  5. Posyp posiekaną natką. Resztę przełóż do pudełka i schowaj do lodówki; następnego dnia dobrze smakuje na zimno z jogurtem.

Sałatka z bulguru, warzyw i sardynek

Szybki obiad albo lunch do pudełka. Ryba z puszki, kasza, która nie wymaga gotowania na kuchence, i surowe warzywa.

  • 2porcje
  • 15 minprzygotowanie
  • bezgotowania

Składniki

  • Kasza bulgur120 g
  • Wrzątek250 ml
  • Sardynki w oliwie ok. 120 g1 puszka
  • Pomidory2 szt.
  • Ogórek½ szt.
  • Czerwona cebula½ szt.
  • Oliwki czarne40 g
  • Natka pietruszki½ pęczek
  • Cytryna½ szt.
  • Oliwa z oliwek1 łyżki

Przygotowanie

  1. Wsyp bulgur do miski, zalej wrzątkiem, przykryj talerzem i odstaw na 15 minut. Potem rozdziel ziarna widelcem.
  2. W tym czasie pokrój pomidory i ogórek w kostkę, cebulę w cienkie piórka, a natkę posiekaj.
  3. Wymieszaj kaszę z warzywami, oliwkami, sokiem z cytryny i oliwą. Spróbuj przed soleniem: oliwki i ryba z puszki wnoszą sporo soli.
  4. Sardynki odsącz, podziel widelcem na kawałki i ułóż na wierzchu. W pudełku do pracy trzymaj sałatkę w lodówce i zjedz tego samego lub następnego dnia.

Wskazówka Zamiast sardynek możesz użyć makreli w sosie własnym albo ciecierzycy, jeśli nie jesz ryb.

Jak wygląda dieta śródziemnomorska na polskim talerzu?

Najłatwiej porównać ją z Talerzem Zdrowego Żywienia, który opracował Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH-PIB. Połowę talerza zajmują warzywa i owoce, ćwierć produkty zbożowe, przede wszystkim pełnoziarniste, a ćwierć produkty białkowe, w tym strączki i ryby. Jako tłuszcz wskazano niewielką ilość oleju roślinnego, na przykład oliwy albo rzepakowego.

Poniższa tabela to uproszczenie redakcji, żeby łatwiej było myśleć o koszyku. Nie podaje porcji ani norm, bo te zależą od osoby.

Jak ułożyć koszyk w duchu diety śródziemnomorskiej
GrupaCo kupujesz najczęściejRola w koszyku
Warzywa i owocepomidory, ogórki, cebula, szpinak, cytryny, owoce sezonowepodstawa każdego posiłku
Strączkiciecierzyca, fasola, soczewicagłówne białko wielu obiadów
Zbożabulgur, kasza gryczana, brązowy ryż, makaron i chleb pełnoziarnistybaza sycąca
Tłuszcze i orzechyoliwa, olej rzepakowy, niesolone orzechymała ilość, ale codziennie
Ryby i nabiałsardynki, makrela, jogurt naturalny, twaróg, fetadodatek kilka razy w tygodniu
Mięso i słodyczekawałek kurczaka, wędlina, ciastookazjonalnie, w małych ilościach

Wzorzec jest podobny do zasad, które znasz z talerza, więc zmiana nie wymaga rewolucji. Wystarczy przesunąć akcenty: więcej strączków i warzyw na obiad, mniej wędlin na kanapki.

NCEZ / NIZP PZH-PIB, Talerz Zdrowego Żywienia

Co kupić na dietę śródziemnomorską w polskim sklepie?

Nie trzeba szukać egzotycznych produktów. Poniżej znajdziesz zestaw, który zmieści się w zwykłym supermarkecie i na targu. Zacznij od tego, co jesz już teraz, i dopisuj kolejne grupy po jednej.

Jakie warzywa i owoce wybrać zimą, a jakie latem?

Pomidory z puszki, mrożona fasolka, cebula, kapusta, marchew i jabłka spełniają tę samą rolę co świeże warzywa z południa. Zimą mrożonki i konserwy bywają po prostu najrozsądniejszym wyborem. Latem kupuj to, co sezonowe, bo takie warzywa mają więcej smaku i zwykle kosztują mniej.

Jak kupować strączki i zboża?

Strączki bierz w dwóch formach: suche na spokojne gotowanie w weekend i z puszki na szybkie obiady. Do zbóż wybieraj kaszę gryczaną, bulgur, brązowy ryż, makaron pełnoziarnisty i chleb razowy. O tym, jak sprawdzić, czy produkt naprawdę jest z pełnego ziarna, piszemy w poradniku o produktach pełnoziarnistych.

Jakie ryby, orzechy i nabiał mają sens?

Ryby nie muszą być świeże. Sardynki, makrela czy szprotki z puszki są wygodne i trwałe, a przy okazji tańsze od świeżego filetu. Orzechy kupuj niesolone, bez miodu i karmelu. Mała paczka orzechów włoskich lub laskowych na tydzień wystarczy jako dodatek do owsianki, sałatki albo jogurtu.

Jogurt naturalny i twaróg dobrze zastępują słodzone desery mleczne. Ser żółty czy feta mogą być dodatkiem do dania, a nie jego główną częścią.

Czy dieta śródziemnomorska musi być droga?

Nie musi, bo jej trzon to tanie produkty: strączki, kasze, sezonowe warzywa i konserwy rybne. Droższa bywa tylko oliwa i orzechy, a to właśnie tam możesz oszczędzać świadomie.

NCEZ wymienia olej rzepakowy obok oliwy jako dobry tłuszcz roślinny. Do smażenia na co dzień możesz więc używać rzepakowego, a oliwę z oliwek zostawić do sałatek i dań, w których czuć jej smak. Taki podział zwykle obniża koszt koszyka.

  • Kupuj suche strączki hurtowo, bo długo się trzymają.
  • Wybieraj mrożone warzywa, gdy świeże są poza sezonem.
  • Mięso kup tylko na konkretny obiad, zamiast robić zapas, którego nie zjesz.
  • Porównuj cenę za kilogram lub litr, a nie za opakowanie.

Mniej mięsa i wędlin w koszyku często zostawia w budżecie miejsce na dobrą oliwę. Dokładne ceny sprawdzaj w swoim sklepie, bo zmieniają się z tygodnia na tydzień.

Co sprawdzić na etykiecie oliwy, konserw i gotowych dań?

Słowo „śródziemnomorski” na opakowaniu nie jest określeniem zdefiniowanym w przepisach. Gotowa sałatka, pizza czy makaron w takim stylu może mieć dużo soli, cukru albo tłuszczu z innych źródeł niż oliwa. Rozstrzyga lista składników i tabela wartości odżywczej na 100 g, którą unijne rozporządzenie 1169/2011 nakazuje podawać na opakowaniach.

Jak odróżnić rodzaje oliwy?

Prawo UE wyróżnia między innymi oliwę z pierwszego tłoczenia (extra virgin), oliwę z oliwek pierwszego tłoczenia (virgin), „oliwę z oliwek” złożoną z oliwy rafinowanej i z pierwszego tłoczenia oraz olej z wytłoczyn oliwek. Są to różne produkty o różnym smaku i cenie.

Do sałatek wybieraj extra virgin, do pieczenia i duszenia wystarczy tańsza kategoria.

Gdzie w koszyku śródziemnomorskim chowa się sól?

Oliwki, feta, kapary i ryby w zalewie wnoszą sporo soli. Porównuj wiersz „sól” na 100 g między markami i w miarę możliwości wybieraj ryby w oliwie lub w sosie własnym zamiast w ostrych sosach.

Przy ciecierzycy i fasoli z puszki odsączenie i przepłukanie usuwa część zalewy. Weź to pod uwagę, jeśli pilnujesz soli w domu.

Rozporządzenie (UE) nr 1169/2011 w sprawie przekazywania informacji na temat żywności

Jak zacząć od jednego tygodnia?

Najlepiej nie przestawiać całej kuchni naraz. Wybierz tydzień, w którym masz spokojniejszy kalendarz, i zmień kilka nawyków. Poniższe kroki są przygotowane dla domu, w którym gotuje się cztery–pięć obiadów w tygodniu.

  1. Zaplanuj trzy obiady oparte na strączkach lub zbożach pełnoziarnistych i dwa z rybą lub jajkami.
  2. Sprawdź szafkę: czy masz oliwę, puszki pomidorów, ciecierzycę, kaszę i przyprawy.
  3. Zrób jedną listę zakupów podzieloną na warzywa, suche produkty i nabiał.
  4. Podmień wędlinę na kanapkach na pastę z fasoli, jajko lub twaróg z warzywami.
  5. Kup owoce i niesolone orzechy jako przekąskę zamiast słodyczy.
  6. Po tygodniu zapisz, co się przyjęło, i zostaw to na stałe w szablonie.

Nie musisz kupować wszystkiego od razu. Jeśli po tygodniu zostanie ci połowa zapasu, to znak, że plan był za ambitny, a nie że ci nie wyszło.

Jak może wyglądać pięć obiadów w stylu śródziemnomorskim?

Poniższa propozycja jest dla dwóch dorosłych osób, które gotują pięć razy w tygodniu. Jest przykładem redakcji do inspiracji, a nie jadłospisem ani zaleceniem dietetycznym. Każdy obiad opiera się na produktach z listy, więc nie wymaga osobnych zakupów.

Resztki z jednego dnia możesz zabrać do pracy następnego, co ogranicza marnowanie jedzenia i skraca gotowanie.

Jeśli gotujesz rzadziej, wybierz trzy dni i zrób z każdego większy garnek. Ciecierzyca i zupa z soczewicy po przechowaniu w lodówce lub zamrażarce smakują równie dobrze, a w tygodniu wystarczy je podgrzać.

Przykładowe obiady na pięć dni dla dwóch osób
DzieńObiadCo z szafki
Poniedziałekciecierzyca duszona z pomidorami i szpinakiemciecierzyca z puszki, pomidory krojone, oliwa
Wtoreksałatka z bulguru, warzyw i sardynekbulgur, sardynki w oliwie, cytryna
Środamakaron pełnoziarnisty z cukinią i fetąmakaron, czosnek, oliwa
Czwartekzupa z soczewicy z pieczywem razowymsoczewica, cebula, marchew
Piątekpieczona ryba z warzywami i kasząkasza gryczana, mrożone warzywa

Jeśli ktoś w domu nie lubi ryb, zamień je na jajka lub dodatkową porcję strączków. Ilości i skład posiłków dla dzieci czy osób chorych ustala lekarz lub dietetyk.

Czego dieta śródziemnomorska nie obiecuje?

Wzorzec śródziemnomorski jest często opisywany w badaniach naukowych, ale większość z nich porównuje grupy ludzi, którzy jedzą w różny sposób. Takie badania pokazują zależności w populacjach. Nie mówią, co stanie się z konkretną osobą, która zmieni zakupy na miesiąc.

WHO opisuje zdrowe żywienie podobnymi zasadami: co najmniej 400 g warzyw i owoców dziennie dla osób powyżej 10 roku życia, przewaga tłuszczów nienasyconych nad nasyconymi, ograniczenie soli do mniej niż 5 g i cukrów wolnych do mniej niż 10% energii. Są to ogólne zalecenia dla populacji, a nie obietnica konkretnego efektu.

Jeśli masz chorobę serca, cukrzycę, chorobę nerek albo inne schorzenie, sposób jedzenia omów z lekarzem lub dietetykiem. Dieta lecznicza wymaga indywidualnych ustaleń, których ogólny tekst nie zastąpi.

WHO, Healthy diet

Jak przygotować listę zakupów w BuyNest i dwa obiady na start?

Dwa przepisy są niżej, nad listą: ciecierzyca duszona z pomidorami i szpinakiem oraz sałatka z bulguru z sardynkami. Oba korzystają głównie z produktów z szafki, więc łatwo je powtarzać. Gotowa lista zakupów w stylu śródziemnomorskim obejmuje oba dania, owoce na kilka dni, jogurt i orzechy na śniadania oraz zapas oliwy i przypraw.

Feta jest oznaczona jako opcjonalna: pasuje do sałatki, ale nie jest konieczna. Jeśli nie jesz ryb, zamień sardynki na drugą puszkę ciecierzycy albo fasoli.

W aplikacji przypisz produkty do sklepów: strączki i oliwę do supermarketu, warzywa do targu. Zapisz listę jako własny szablon, a kolejnym razem dodasz cały koszyk od razu i dopiszesz tylko to, co się zmieniło. Więcej pomysłów na jedzenie w tym duchu znajdziesz w dziale diety i przepisy.

Koszyk śródziemnomorski na kilka dni

  • Warzywa i owoce
  • Pomidory6 szt.
  • Ogórek1 szt.
  • Cebula2 szt.
  • Czerwona cebula1 szt.
  • Czosnek główka1 szt.
  • Szpinak baby150 g
  • Natka pietruszki pęczek1 szt.
  • Cytryny2 szt.
  • Owoce sezonowe1 kg
  • Szafka
  • Ciecierzyca z puszki po 400 g2 szt.
  • Pomidory krojone puszka 400 g2 szt.
  • Kasza bulgur500 g
  • Chleb pełnoziarnisty1 bochenek
  • Oliwa z oliwek extra virgin500 ml
  • Oliwki czarne1 opak.
  • Orzechy włoskie100 g
  • Ryby i nabiał
  • Sardynki w oliwie puszki2 szt.
  • Jogurt naturalny400 g
  • Ser feta opcjonalnie200 g
  • Przyprawy
  • Papryka wędzona1 opak.
  • Kmin rzymski mielony1 opak.

Koszyk śródziemnomorski na kilka dni

Zeskanuj kod telefonem albo otwórz tę samą listę przyciskiem. Jeśli aplikacji nie ma, zostaną sklepy. Lista nie zapisuje się sama po instalacji.

Otwórz w BuyNest

Nie masz jeszcze aplikacji?

Pobierz w App StorePobierz z Google Play

Najczęstsze pytania

Czy dieta śródziemnomorska to to samo co dieta wegetariańska?

Nie. Wzorzec śródziemnomorski zawiera ryby, nabiał i czasem mięso, tylko w mniejszych ilościach niż typowy polski jadłospis. Wegetariańska dieta wyklucza mięso i ryby. Jeśli ktoś w domu je inaczej, rozpisz listę na wspólną część i dodatki dla jednej osoby.

Czy muszę kupować oliwę extra virgin?

Nie, do sałatek i dań, w których czuć smak oliwy, warto ją mieć. Do smażenia i pieczenia wystarczy tańsza kategoria albo olej rzepakowy, który NCEZ wymienia jako dobry tłuszcz roślinny.

Czy mrożone warzywa i konserwy pasują do diety śródziemnomorskiej?

Tak. Pomidory z puszki, mrożony szpinak czy fasolka spełniają tę samą rolę co świeże warzywa, zwłaszcza poza sezonem. Przy konserwach sprawdź listę składników i zawartość soli na 100 g.

Czy ta dieta jest odpowiednia dla dzieci i osób chorych?

Ogólny wzorzec bywa dobrym punktem wyjścia, ale to nie jest zalecenie dla konkretnej osoby. Dzieci, kobiety w ciąży, seniorzy i osoby z chorobami przewlekłymi powinni omówić zmianę z lekarzem lub dietetykiem.

Ile kosztuje koszyk śródziemnomorski?

Nie podajemy kwoty, bo ceny zależą od sklepu, regionu i sezonu. Koszt obniżają strączki, kasze, mrożonki i konserwy rybne. Droższe pozycje to zwykle oliwa i orzechy.

Dieta śródziemnomorska w polskim sklepie to kilka stałych nawyków, a nie nowa kuchnia. Zacznij od jednego tygodnia i jednej listy, a przy kolejnych zakupach zmieniaj tylko to, co się nie przyjęło.

Otwórz gotową listę w BuyNest

Źródła

Zabierz zakupy do BuyNest

BuyNest jest na iPhone’a i Androida. W aplikacji nie ma reklam, także w planie darmowym.

Pobierz w App StorePobierz z Google Play

Powiązane poradniki

Rodzaje wegetarianizmu: co jedzą różni wegetarianie i jak robić dla nich zakupyFleksitarianizm: co to jest i jak robić zakupy, gdy jesz mniej mięsaDieta roślinna a wegańska: czym się różnią i jak robić zakupy